पहिलो रोबोटिक आर्म कहिले आविष्कार गरियो?

यान्त्रिक हातको प्रारम्भिक विकास चरणमा “रोबोट” भन्ने शब्द जानाजानी प्रयोग गरिएको थिएन। त्यतिबेला यो शब्दले काल्पनिक कथा र चलचित्रसँग जोडिएको अर्थ बोकेको थियो, र इन्जिनियरहरूलाई डर थियो कि यस्ता धारणा कारणले सार्वजनिक स्वीकृति ढिलो हुन सक्छ। स्वचालन प्रविधि परिपक्व हुँदै गएपछि र समाज उन्नत मेसिनहरूसँग अभ्यस्त बन्दै गएपछि, “रोबोट” भन्ने शब्द क्रमशः उद्योगभित्र मानक शब्दका रूपमा स्थापित भयो।
यस लेखले रोबोटिक आर्मको उत्पत्तिबारे चर्चा गर्छ र यसको प्रारम्भिक नमूनादेखि हालसम्मको विकासको समीक्षा गर्छ।

रोबोट र यान्त्रिक हातको प्रारम्भिक अवधारणाहरू

मानव सोच वा चालढालको नक्कल गरेर काम गर्न सक्ने मेसिनको आधुनिक अवधारणा एकैचोटि देखा परेको होइन। यसको विकास शताब्दीयौँसम्मका विचार, नमूना, र वैचारिक परिवर्तनहरूबाट हुँदै आएको हो।
“रोबोट” भनेर चिनिने अवधारणाको निर्माणमा केही ऐतिहासिक चरणहरूले महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्:

ईसा पूर्व ३२२ तिर, अरस्तुले आफ्नो कृति Politics मा आत्म-सञ्चालित उपकरणहरूले एक दिन मानव श्रम घटाएर दासत्वको आवश्यकता हटाउन सक्ने कल्पना गरेका थिए।

सन् १४९५ तिर, लियोनार्डो दा भिन्चीले स्वचालित यान्त्रिक मानव आकृतिको डिजाइन स्केच गरे, जुन मानव-जस्तो मेसिनरीको सबैभन्दा प्रारम्भिक उदाहरणहरूमध्ये एक हो।

१८औँ शताब्दीमा, फ्रान्सेली आविष्कारक ज्याक द भोकाँसोंले प्राकृतिक चालढालको नक्कल गर्न सक्ने स्वचालित बतख निर्माण गरे।

१९औँ शताब्दीमा, जापानी कारीगर हिसाशिगे तानाकाले सरल रूपमा प्रोग्राम गरिएको चाल गर्न सक्ने जटिल यान्त्रिक पुतलीहरू विकास गरे।

औद्योगिक रोबोटतर्फका पहिलो प्रयासहरू १९३० को दशकमा संयुक्त राज्य अमेरिकामा देखापरे। त्यहाँका आविष्कारकहरूले मानवको काँध, हात र नाडीको संरचनाबाट प्रेरित यान्त्रिक म्यानिपुलेटरहरू डिजाइन गर्न थाले। यी मेसिनहरू उठाउने, धकेल्ने, थिच्ने जस्ता दोहोरिने कामको नक्कल गर्न बनाइएका थिए। सन् १९३८ मा, विलार्ड भि. पोलार्डले मोटरद्वारा सञ्चालित हातका लागि सबैभन्दा पुरानो अभिलेखित पेटेन्ट दर्ता गरे, जसलाई उनले “Position Controlling Apparatus” भनेर वर्णन गरेका थिए।

एक महत्वपूर्ण उपलब्धि सन् १९५४ मा आयो, जब जर्ज डेभोलले पहिलो प्रोग्रामयोग्य र डिजिटल रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिने रोबोट निर्माण गरे, जसलाई युनिमेट भनिन्थ्यो। यस मेसिनले आधुनिक रोबोटिक्सको आधार तयार गर्‍यो, र सन् १९६० सम्म आइपुग्दा जनरल मोटर्सले यसको पहिलो व्यावसायिक एकाइ खरिद गरिसकेको थियो।

पहिलो रोबोटिक आर्म कहिले र किन आविष्कार गरियो

सन् १९६२ मा, जर्ज डेभोल र जोसेफ एङ्गेलबर्गरले युनिमेशन (Unimation) स्थापना गरे, जसको अर्थ “युनिभर्सल अटोमेशन” हो। यो संसारकै पहिलो रोबोटिक्स कम्पनी थियो। उनीहरूको प्रमुख उत्पादन युनिमेट रोबोटिक आर्म नै पहिलो औद्योगिक रोबोट बन्यो जसले व्यावसायिक सफलता हासिल गर्‍यो। सुरुमा मोटरगाडी उद्योगका लागि डिजाइन गरिएको युनिमेटले वेल्डिङ, सामग्री सार्ने, र अन्य दोहोरिने उत्पादन कार्यहरूमा सहयोग पुर्‍यायो।

कारखानाहरूले श्रम-आधारित कामलाई सुरक्षित र प्रभावकारी रूपमा स्वचालित गर्ने उपाय खोज्दै जाँदा, युनिमेटले छिट्टै आफ्नो स्थान बनायो। मोटरगाडी निर्माता कम्पनीहरू प्रारम्भिक प्रयोगकर्तामध्ये थिए, जसले यस रोबोटिक आर्मलाई असेम्बली लाइन सरल बनाउन र कामदारलाई जोखिमपूर्ण अवस्थाबाट जोगाउन प्रयोग गरे। पछि यसको प्रयोग इलेक्ट्रोनिक्स, धातु उद्योग, र खाद्य प्रशोधन क्षेत्रमा पनि विस्तार भयो, जहाँ गति र उच्च स्तरको दोहोरिने शुद्धता आवश्यक हुन्थ्यो।

पहिलो औद्योगिक रोबोटिक आर्मका विशेषताहरू

युनिमेट बहु-जोडिएको हात र समात्ने उपकरणसहितको संरचना थियो। यसको प्रोग्रामिङ क्षमताले यसलाई उठाउने, स्थान निर्धारण गर्ने, र पार्टहरू जोड्ने जस्ता कार्यहरू गर्न सक्षम बनायो। यस प्रणालीमा तीन-अक्षीय हात थियो, जसले अधिकतम २२६ किलोग्राम तौलका वस्तुहरू सम्हाल्न सक्थ्यो। यसको चाल हाइड्रोलिक एक्टुएटरद्वारा सञ्चालित थियो, जसले हाइड्रोलिक तरलको स्थिर दबाबका कारण निरन्तर र सन्तुलित बल प्रदान गर्थ्यो (Inst Tools, 2019)।

यस ऐतिहासिक आविष्कारले सामग्री ह्यान्डलिङ र वेल्डिङ कार्यमा अभूतपूर्व कार्यक्षमता ल्यायो। तर यसले विवाद पनि जन्मायो। रोबोटले कार्यस्थलका जोखिम घटायो र उत्पादनको विश्वसनीयता बढायो, तर यसले रोजगारी घट्ने डर पनि उत्पन्न गर्‍यो। यही कारणले गर्दा, प्रारम्भिक चरणमा धेरै व्यवसायहरू पूर्ण रूपमा रोबोटिक स्वचालन अपनाउन हिचकिचाए।